Erotismo e muller: máis alá do porno para mamás

¿É posible un porno feminista?

O contexto socio-político fixo que a denominada “revolución sexual” non chegase plenamente a España ata os anos ’80 do século pasado. A férrea censura franquista e o peso da moral católica impediron que penetraran no país aires de liberación máis aló do estereotipado erotismo falocéntrico exemplificado polo cine “de destape” ou a creación da revista Interviú (1976). O diálogo sobre a sexualidade feminina que se iniciara facía décadas en países como Francia ou Estados Unidos era só un xordo eco distante. Tres décadas despois, temas como a pornografía, a literatura erótica ou, simplemente, o tratamento público de cuestións relacionadas coa vivencia do sexo por parte das mulleres atópanse lonxe de estaren normalizados.

En 1974, Sylvia Kristel converteuse na fantasía confesable de milleiros de españois que non dubidaron en viaxar a Perpiñán para ver no cine a prohibidísima Emmanuelle. Esta película, baseada no libro homónimo e dirixida polo francés Just Jaeckin, presentaba as aventuras e experiencias amatorias dunha fermosa muller. Malia que esta era caracterizada como unha esposa con licenza para experimentar fóra do matrimonio, o enfoque narrativo non deixaba de estar marcado por unha perspectiva enteiramente masculina.

A transición á democracia trouxo consigo a entrada progresiva das mulleres na axenda política. A Constitución Española consagraba o principio de igualdade, constituíndo o marco legal preciso para a restauración dos dereitos civís. Se en 1981 se legalizaba de novo o divorcio, en 1986 promulgábase a polémica lei que regulaba o aborto en determinados supostos. Todo iso, xunto coa popularización dos métodos anticonceptivos e a promoción da educación sexual, parecía achaiar o camiño para que a muller poidese vivir dunha vez por todas a súa sexualidade en plenitude e sen censuras. Porén, o peso específico da mentalidade conservadora e da moral católica foron un pesado lastre.

Falemos de sexo (en público)

Habería que esperar a 1990 para que un fito mediático conseguise darlle un pulo definitivo á liberación sexual feminina, marcando un antes e un despois no xeito en que as mulleres concebían a súa propia intimidade. Hablemos de sexo, un formato deseñado por Narciso “Chicho” Ibáñez Serrador e presentado por Elena Ochoa, foi a primeira plataforma pública de difusión de cuestións relacionadas coa sexualidade. O pracer, o orgasmo, a exploración xenital ou as parafilias convertéronse en cuestións de debate.

Nas seguintes décadas, outros programas afondaron nesta temática, con fortuna desigual, ata que a divulgación sexual perdeu o seu posto na franxa do prime time e foi relegada a espazos marxinais. A conversa sobre sexo -sobre todo en feminino- quedou enmarcada en publicacións médicas especializadas, centradas nos aspectos clínicos da súa práctica, ou en seccións de sexoloxía, descafeinada e mesmo banalizada, nas coñecidas como “revistas para mulleres”.

Un panorama de minorización que deu un xiro radical cando en 2012 se publicou en España 50 sombras de Grey, inicio dunha triloxía que recuperaba para o público xeral o erotismo como tema literario. As novelas de E. L. James conseguiron sacar das tebras da serie B un xénero cargado de connotacións negativas. Os escaparates e os andeis das librarías racharon tabús para promocionar o fenómeno de vendas do ano -e da década-.

Dirixida principalmente ao lectorado feminino, permitiu que millóns de mulleres lesen, falasen, debatesen e gozasen abertamente con ela. Malia a crítica aceda que recibiu a triloxía por parte da crítica e de colectivos feministas, estes relatos erótico-pornográficos viñeron axudar a normalizar o tratamento público da sexualidade. O pracer, os gustos, as expectativas persoais ou a experimentación no sexo convertéronse de súpeto en elementos centrais na intimidade de moit@s lectores/-as rendidos ao influxo da trama.

Por unha nova linguaxe erótica

Esta fenda na percepción popular do erotismo fixo que xurdiran voces que reclamaran cambios reais no seu discurso. Se a novela, o cine ou as publicacións periódicas de corte erótico son percibidas como ferramentas ao servizo da perpetuación dunha visión machista sobre o corpo e a realidade feminina, por que non traballar pola súa modernización? Velaí o xerme para o nacemento dunha industria erótico-pornográfica por e para as mulleres e, por extensión, para todos eses colectivos excluídos tradicionalmente da construción dunha identidade sexual dentro do sistema patriarcal.

Jennifer Lyon Bell, fundadora da produtora holandesa Artichoke Films, insiste en que “unha parte esencial da liberación da muller en xeral é a liberación sexual”. É esencial, xa que logo, avanzar na visibilización das voces femininas dentro dun eido onde os roles de xénero están tan marcadamente estereotipados.

Tomemos por exemplo a pornografía. Malia que a filosofía francesa dos anos ’60 defendeu con vehemencia que esta estaba nos ollos de quen a mira, o movemento feminista anglosaxón non dubidou en polemizala, converténdoa nun dos seus principais cabalos de batalla nos ’80. Mentres abolicionistas como Andrea Duvorkin ou Catherine MacKinnon a critican como unha mostra da “cousificación” á que se ve sometida a muller, militantes “pro-sex” como Gayle Rubin ou Carole S. Vance vían nela unha oportunidade para reivindicar a liberdade sexual, fóra de xuízos de valor, castigos ou estigmas. Segundo estas, poucas cousas pode haber máis feministas que dispoñer do corpo ao gusto de cada unha.

O novo erotismo ten pouco que ver con 50 sombras de Grey
O porno feminista, do que Erika Lust é representante, é un xénero en expansión

Promovido por Annie Sprinkle, xurdiu entón o chamado porno “ético” ou post-porno. A influencia dos seus postulados pódese sentir aínda na actualidade, grazas principalmente a directoras e produtoras cinematográficas como Erika Lust. Asentada en Barcelona, é unha das maiores representantes da reapropiación do xénero erótico que se está a vivir na actualidade. A súa é unha pornografía destinada a “empoderar” tanto á muller que a protagoniza como á que a consume, mostrando unha sexualidade menos idealizada, menos condicionada polas fantasías sexuais do prototipo de home heterosexual. Como Pilar Aguilar, ensaísta e crítica audiovisual, subliña “a representación non pode ir contra os dereitos humanos”.

Este porno producido desde unha óptica feminina ten unha estética particular, na que se eliminan elementos clásicos do tradicional: o clímax masculino non é a prioridade, as mulleres non serven unicamente para compracer ao partenaire, os ángulos da cámara son máis naturais, e, o que é o máis importante, a violencia extrema non ten espazo. Rosa Cobo, profesora de Socioloxía de Xénero e directora do Centro de Estudos de Xénero e Feministas da Universidade da Coruña, fai especial fincapé neste punto. Segundo ela, “non debería permitirse material pornográfico no que teñan lugar violencias, ás veces extremas”.

Visto como unha manifestación feminista, non deixa de ser unha toma de posición política. Nestes filmes, non só aparecen homes e mulleres, sentón tamén representantes desa “alteridade” silenciada na cultura mainstream: transexuais, gays, lesbianas, discapacitad@s, persoas de cor, gord@s, tod@s presentad@s nos seus propios termos e sexualidades. Desmontar os estereotipos é parte fundamental á hora de combater a misoxinia, o machismo e a discriminación, tal e como subliña a actriz porno e activista Amarna Miller.

O post-porno é a última ferramenta feminista
Quen dixo que pornografía e feminismo non son compatibles?

Na desmitificación da pornografía, unha das cuestións máis controvertidas de cantas se analizan baixo unha perspectiva de xénero, tamén xoga un papel importante a literatura -xa sexa de ficción ou non ficción-. Tomemos, por exemplo, a Valérie Tasso, investigadora e escritora. A súa obra de debut, Diario de una ninfómana (Plaza y Janés, 2003), situaba ao público fronte a un relato explícito no que se cuestionan os modelos sexuais e os criterios morais que rexen as relacións eróticas. As vivencias de Tasso no eido da prostitución de alto nivel servían de fío condutor nun traballo que defendía o papel da sexualidade no autocoñecemento.

A construción do discurso erótico canónico, así como o da pornografía, non deixa de ser un produto cultural. Malia que cada vez se fala máis de sexo, a mensaxe promovida segue a ser aquela do “discurso normativo”. Activistas como Erika Lust, Valérie Tasso ou Amarda Miller representan esa corrente do post-feminismo comprometida coa procura de alternativas á representación sexual tradicional. A room of one’s own.

@Ce_FerSan / Fotos: Instagram @erikalust, @amarnamiller